Türkiye’nin kendine has enerji piyasası, regülasyonları ve ekonomik koşulları düşünüldüğünde, doğalgaz yakıtlı bir Kojenerasyon (ısı ve elektriğin birlikte üretimi) veya Trijenerasyon (ısı, elektrik ve soğutmanın birlikte üretimi) Santrali için dinamik fizibilite hesabı oldukça karmaşıktır. Statik bir fizibilite yerine dinamik bir analiz yapmanız, yatırımın gerçekten kârlı ve risklere karşı dayanıklı olup olmadığını görmeniz açısından çok önemlidir.
Takip edilmesi ve modellenmesi gereken temel dinamik parametreler, kategoriler halinde şu şekildedir:
- Enerji Piyasası ve Fiyatlandırma Parametreleri
- Doğalgaz Fiyatı (TL/m3h veya TL/kWh): En kritik girdi maliyetidir.
- Dinamik Yönü: Serbest tüketici limitleri, uluslararası piyasalardaki LNG spot fiyatları, döviz kuru (USD/TL), BOTAŞ tarifelerindeki değişiklikler, mevsimsel talep dalgalanmaları ve uzun dönemli gaz tedarik anlaşma şartları takip edilmelidir.
- Elektrik Satış Fiyatı (TL/kWh):
- Dinamik Yönü: Serbest piyasa (PTF) fiyatlarındaki saatlik, günlük, aylık ve mevsimsel değişimler. Özellikle gün içi pik (17:00-22:00) ve dip saatler arasındaki fiyat farkı çok önemlidir. YEKDEM, YEK-G, Lisanssız üretim mevzuatındaki değişiklikler de yakından izlenmelidir.
- Elektrik Sistem Kullanım Bedelleri (İletim ve Dağıtım Bedeli, ETV, vs.): EPDK ve TEİAŞ tarafından belirlenen bu bedeller periyodik olarak güncellenir. Maliyet üzerinde doğrudan etkilidir.
- Isı Maliyetleri (TL/kWh):
- Dinamik Yönü: Tesiste kullanılan ısı enerjisinin (sıcak su, soğuk su, buhar, kızgın yağ, sıcak hava, vs.); yakıt türü (doğalgaz, kömür, vs.), kazan verimi, operasyonel giderler ve koşullar göz önünde bulundurularak birim maliyet hesabının yapılması son derece kritik öneme sahiptir.
- Teknik Performans Parametreleri
- Enerji Talebi (Isı ve Elektrik) Profili:
- Dinamik Yönü: Santralin kurulacağı tesisin (Fabrika, Otel, Hastane, AVM, Üniversite, vs.) saatlik, günlük, haftalık ve mevsimsel elektrik ve ısı (sıcak su, soğuk su, buhar, kızgın su) tüketim profili fizibilitenin kalbidir. Santral, bu talebe göre boyutlandırılır ve çalışma stratejisi (ısı takip mi, elektrik takip mi?) belirlenir. Yaz/kış, gündüz/gece ve hafta içi/hafta sonu enerji tüketimi farkı çok büyük olabilmektedir bu yüzden anlık takip gerekmektedir.
- Tesis Bakım Maliyetleri (€/h):
- Dinamik Yönü: Planlı ve plansız bakım, yedek parça maliyetleri (genellikle Euro bazlı), yağlama yağı, bakım sıklığı (motor ömrü çalışma saatine bağlı büyük revizyonlar) ve işçilik maliyetlerindeki artışlar takip edilmelidir.
- Santralin Elektrik İç Tüketimi (kWh): Sistemin kendi çevrimini sağlamak için pompa, fan, ısıtıcı, vb. gibi ekipmanların elektrik enerjisi tüketimi anlık olarak takip edilmelidir.
- Sistem Verimliliği:
- Dinamik Yönü: Motorun elektrik verimi (%η_el), ısıl verimi (%η_ısı) ve toplam verimi (%η_top) yük oranına (load factor) göre değişir. %100 yükteki verim ile %50 yükteki verim farklıdır. Bu nedenle, yük profiline bağlı olarak anlık verimler hesaplanmalıdır.
- Kapasite Faktörü ve Çalışma Saati: Santralin yılda ne kadar süre ve hangi yüklerde çalışacağı, bakım süreleri de dikkate alınarak planlanmalıdır.
- Finansal Parametreler
- Döviz Kuru (USD/TL, EUR/TL):
- Dinamik Yönü: Doğalgaz (genellikle € ve $), ekipman, yedek parça ve teknik servis (genellikle €) maliyetlerinin büyük kısmı döviz cinsinden olduğu için, kur artışı maliyetleri doğrudan ve anında etkiler. Fizibilite mutlaka farklı kur senaryolarına göre anlık olarak takip edilmelidir.
- Enflasyon Oranı (TÜFE/ÜFE):
- Dinamik Yönü: Gelirlerin (elektrik satışı) ve giderlerin (işletme maliyetleri, personel) artış hızları birbirinden farklı olabilir. Bu fark nakit akışını etkiler.
- Faiz Oranları:
- Dinamik Yönü: Yatırımın borçlanma ile finanse edilmesi durumunda, faiz maliyeti nakit akışını doğrudan etkiler. TCMB politika faizindeki değişimler takip edilmelidir.
- Regülasyon ve Mevzuat Parametreleri
- Lisanssız/Elektrik Üretim Mevzuatı: EPDK tarafından çıkarılan yönetmeliklerde sıkça değişiklik yapılabilmektedir. Kapasite limitleri, bağlantı şartları ve sistem kullanım bedelleri koşulları yakından takip edilmelidir.
- Çevre Mevzuatı ve Karbon Fiyatlandırması: Özellikle Avrupa’ya ihracat yapan şirketler için karbon ayak izi önem kazanmaktadır. Kojenerasyonun yüksek verimliliği sayesinde sağlanan karbon salım azaltımının gelecekte bir gelir kalemi (karbon kredisi) olması ihtimali değerlendirilmelidir.
- Yatırım Maliyeti Parametreleri
- Başlangıç Yatırım Maliyeti (€/kW veya $/kW):
- Dinamik Yönü: Ekipman maliyetleri, inşaat maliyetleri, proje danışmanlık ücretleri ve döviz kuru değişimleri nedeniyle teklif sürecinden fiziksel yatırımın tamamlanmasına kadar geçen sürede değişkenlik gösterebilir. Marjinal fiyat artışları hesaba katılmalıdır.
Türkiye’deki bir kojenerasyon yatırımının fizibilitesi, sabit bir hesaplamadan ziyade, yukarıdaki dinamik parametrelerin anlık olarak sürekli izlendiği, güncellendiği ve farklı senaryolar altında test edildiği yaşayan bir süreç olarak ele alınmalıdır. Bu yaklaşım, beklenmeyen piyasa dalgalanmalarına karşı kojenerasyon yatırımınızı daha dirençli ve kazançlı kılacaktır.